Lenfödem , proteinden zengin sıvının hücre dışı boÅŸluklarda birikmesi sonucunda yumuÅŸak dokuların ÅŸiÅŸmesidir. Bu durum azalmış lenfatik taşıma kapasitesinden kaynaklanabileceÄŸi gibi, lenfatik sistemin yükünün artmış olması da aynı klinik tabloyla sonuçlanabilmektedir. Lenfödem kronik, ilerleyici bir durum olup, ÅŸiÅŸen alanların hem ebat hem de ağırlık olarak artış göstermesi nedeniyle eklem hareketlerini ve mobiliteyi bozmakta, sıklıkla duruÅŸ bozukluklarına ve aÄŸrıya neden olarak bireyin günlük yaÅŸam aktivitelerini yerine getirmesini zorlaÅŸtırmaktadır.
Lenfödem primer (birincil) ya da sekonder(ikincil) olarak sınıflandırılmaktadır. Primer lenfödem lenf sisteminin bozukluÄŸu sonucu kiÅŸinin doÄŸumuyla birlikte ortaya çıkabileceÄŸi gibi yıllar sonra da görülebilmektedir. Sekonder lenfödemin en sık nedeni ise kanser tedavisinde kullanılan cerrahi tedaviler ve radyasyon tedavisidir.
Lenfödemin Evreleri
Evre 0-Latent evre: Bu evrede hasta risk altındadır.Lenfödeme ait herhangi bir klinik bulgu söz konusu deÄŸildir, ancak birey aÄŸrı, yorgunluk ve riskli ekstremitede (uzuvda) ağırlık hissi deneyimleyebilmektedir.
Evre 1: Ödem basınçla birlikte gode (çukurluk) bırakmaktadır. Elevasyonla (uzvun yukarı kaldırılıp tutulması) birlikte ÅŸiÅŸlik tamamen azalmaktadır. Klinik fibrozis (ciltte kalınlaÅŸma) varlığı söz konusu deÄŸildir
Evre 2: Ödem gode bırakmamaktadır. ÅžiÅŸlik elevasyonla birlikte tamamen azalmamaktadır. CÄ°lt kalınlaÅŸması mevcuttur. Bu evredeki ödem gode bırakan ve bırakmayan ödemin kombinasyonu olabilmektedir (miks evre 1+2).
Evre 3: Evre 3’de ise cilt kalınlaÅŸmakta ve sertleÅŸmektedir. Deride papillomalar (lenf sıvısının cilt yüzeyinden dışarı çıkması) oluÅŸmaktadır. Doku ÅŸiÅŸmekte, çıkıntı oluÅŸturmakta ve deri katlantıları geliÅŸmektedir.
LÖ ilerleme gösterdikçe cildin ve cilt altı dokuların yapısında deÄŸiÅŸikliÄŸe neden olarak bakteriyal ve fungal enfeksiyonlara olan yatkınlığı artırmaktadır. Sekonder LÖ’nün lenfatik sistemde meydana gelen ilk hasardan ne kadar süre sonra meydana geleceÄŸi kiÅŸiden kiÅŸiye farklılık göstermekte olup, postoperatif erken dönemde hemen görülebileceÄŸi gibi, aylar ya da yıllar sonra da görülebilmektedir. Söz konusu bu latent evrede lenfödem geliÅŸme riskini azaltmaya yönelik tedaviler risk taşıyan bu hastalarda lenfödem geliÅŸmesini tetikleyecek durumlardan kaçınmak için son derece önemlidir.
TEDAVÄ° YÖNTEMÄ°
Kompleks Boşaltıcı Fizyoterapi Nedir?
Kompleks boÅŸaltıcı fizyoterapi (KBF) lenfödem tedavisinde standart yaklaşım olarak kabul edilmektedir. KBF’nin iki fazı bulunur.
Birinci faz: YOÄžUN FAZ
-Bu fazdaki amaç ödemin azaltılmasıdır. Ä°deal olarak KBF’nin baÅŸlangıçtaki yoÄŸun fazı maksimal hacim azalması ve doku yapısının normale dönmesi saÄŸlanana kadar günlük olarak uygulanır
-Bu amaçla günlük olarak manual lenf drenajı (MLD) uygulaması yapılarak, ardından cilt bakımı ve kompresyon (basınç) bandajı
uygulanır. Hasta bu fazda self-bandaj uygulamasını da öÄŸrenir.
Ä°kinci faz: KORUMA FAZI
-Bu aÅŸamada kompresyon (basınç) çorabı kullanımına geçilir. Kompresyon çorabının kiÅŸiye özel olması tercih edilir. Bu amaçla hastadan dikkatli bir biçimde ölçü alındıktan sonra çorabı sipariÅŸ edilir. Koruma fazındaki amaç “yoÄŸun fazda” elde edilen kazanımların korunması ve/ veya artırılmasıdır.
-Bu fazda yine MLD’ye devam edilebilir. Buna kiÅŸinin MLD’ye olan ihtiyacına göre karar verilir.
-Bu fazda hastanın ev programıyla takip edilmesi söz konusudur.
MANUEL LENF DRENAJI (MLD):
MLD’de cilt üzerine ortalama 30-45 mm Hg gibi düÅŸük bir basınca denk gelecek ÅŸiddette ritmik germeler uygulanarak, lenf damarlarının daha sık kasılması ve lenfatik akımın normal iÅŸlev gören en yakın bölgedeki lenf sistemine doÄŸru yönlendirilmesi saÄŸlanır . MLD’ye drenajın yönlendirileceÄŸi bölgelerdeki lenf nodlarının uyarılması ile baÅŸlanır. Uyarımı takiben etkilenen vücut bölgesinde birikmiÅŸ olan sıvının fonksiyonel olan bu lenf nodlarına doÄŸru akması manual olarak saÄŸlanır. Tedavi sırasında lenf sıvısı gönderiminin uçtan yukarıya doÄŸru ilerleyecek ÅŸekilde yapılmasına dikkat edilir.
KOMPRESYON BANDAJLARI VE GÄ°YSÄ°LERÄ°:
Lenfödemin baÅŸarılı bir ÅŸekilde tedavi edilmesinde kompresyonun önemi çok büyüktür. Kompresyon bandajı MLD ile temizlenmiÅŸ olan doku boÅŸluklarının tekrar dolmasını önler. Kısa gerimli kompresyon bandajlarıyla ekstremiteye daha düÅŸük bir istirahat basıncı uygulanır. Spor yaralanmaları vb. sonrasında uygulanan daha elastik olan uzun gerimli bandajlardan farklı olarak kompresyon bandajları, deri katlantıları arasında ve eklem çevresinde çok fazla sıkışmaz. Tam tersine uzuv hareket ettiÄŸinde ve kaslar aktif olarak kasıldığında kasların daha etkin bir biçimde kasılabilmesi için stabil bir destek yapısı oluÅŸturur. Böylelikle lenfatik pompalama ve akış, venöz akış artar daha fazla ödem emilimi gerçekleÅŸir. Kompresyon bandajlarıyla uygulanmakta olan basıncın aÅŸağıdan yukarıya doÄŸru kademeli olarak azaltılacak ÅŸekilde ayarlanmasına dikkat edilir.
CÄ°LT BAKIMI:
Lenfödem hastalarının immün fonksiyonlarında (bağışıklık sistemlerinde) bozukluk olması nedeniyle, enfeksiyonlardan kaçınmak için etkilenmiÅŸ olan bölgede cilt bakımının çok dikkatli biçimde uygulanması gereklidir. Bu doÄŸrultuda cilt bütünlüÄŸünün korunması ve ciltteki sorunların dikkatlice yönetilmesi büyük
öneme sahiptir.pH’ı nötr olan doÄŸal sabunlar ile etkilenmiÅŸ olan bölgelerin günlük olarak yıkanıp kurulanması, esans içermeyen nemlendiricilerle nemlendirilmesi gereklidir. Yıkama ve nemlendirme hareketleri esnasında tercihen MLD’de uygulanan, aÅŸağıdan yukarıya doÄŸru ilerleme prensibine dikkat edilmelidir.
TERAPATÄ°K EGZERSÄ°Z:
Egzersiz kanserin önlenmesinde ve tedavi edilmesinde önemli bir komponenttir. Egzersiz tedavisi ile kanser hastalarında yorgunluk azalmakta, kuvvet ve esneklik artmakta, vücut imajı ve yaÅŸam kalitesinde iyileÅŸme elde edilmektedir. Egzersiz, lenfödemden etkilenmiÅŸ olan uzuvdaki venöz ve lenfatik geri dönüÅŸü artıran kas-pompa mekanizmasını aktive eder. Kasların kasılıp gevÅŸeme hareketi lenf damarlarındaki hareketi hızlandırarak akışı arttırır.Lenfödemi bulunan ya da lenfödem geliÅŸme riski bulunan hastaların, konusunda uzman fizyoterapistler tarafından hazırlanmış olan egzersiz programlarına katılımı teÅŸvik edilmelidir.
LENFÖDEM GELÄ°ÅžMESÄ°NÄ° ÖNLEMEK Ä°ÇÄ°N:
* ÅžiÅŸme riski olan kolunuzdan tansiyon ölçtürmeyiniz.
* Bahçe iÅŸleri ve yaralanma ile sonuçlanabilecek ev iÅŸlerinde eldiven kulanınız.
* Ağır eşyalar taşımayınız.
* Tırnaklarınızı düzenli olarak kesiniz, ancak tırnak kenarlarındaki dokularınızı kesmeyiniz(manikür yaptırmayınız).
* Evin dışında çıplak ayakla dolaÅŸmayınız, her zaman kapalı ayakkabılar giyiniz; terlik ve sandalet benzeri ayakkabılardan sakınınız.
* Ayaklarınızı ve özelikle parmak aralarınızı kuru tutunuz, pamuklu çoraplar giyiniz.
* Otururken bacak bacak üstüne atmayınız. 30 dakikadan daha uzun süre aynı pozisyonda oturmayınız.
* Dinlenme esnasında kol ve bacaklarınızı kalbinizin seviyesinin üstünde tutunuz.
* Herhangi bir yaralanma durumunda cildinizi su ve sabunla yıkayınız ve ardından mikrop öldürücü (antibakteriyal) bir solüsyon sürünüz.
* Yaralanan kısmı bant yerine gazlı bez ile kapatmayı tercih ediniz.
* ÅžiÅŸme riski bulunan kol ve bacaklarınızı enjeksiyon, aşı, kan aldırma gibi iÅŸlemler için kullanmayınız.
* Kol ve bacaklarınızı sıkacak takılar ve giysilerden (yüzük, bilezik, lastikleri sıkı çorap vb) kaçınınız.
* Ödem olan kol ve bacağınızda duyu azalabilir. Isı ile ilgili iÅŸlerde diÄŸerini kullanınız ya da yardım alınız.
* Düzenli egzersiz yapınız. Ancak egzersizler konusunda mutlaka bir fizyoterapistle görüÅŸünüz ve fizyoterapistinizin önerilerine uyunuz.
FZT. ÖZGENUR YEŞİLDAÄž
Kaynaklar:
GÜRSOY, A. A., ERDÖL, H., & OKUYAN, M. (2006). Lenfödem. Anadolu HemÅŸirelik ve SaÄŸlık Bilimleri Dergisi, 9(4), 82-90.
Vergili, Ö. (2015). Lenf ödem ve kompleks boÅŸaltıcı fizyoterapi. Turkish Journal of Clinics and Laboratory, 6(3), 102-107.
Uydur, C. (2019). Lenfödem hastalarında kompleks boÅŸaltıcı fizyoterapinin vücuttan sıvı atımı üzerine etkisi (Master's thesis, Ä°stanbul Medipol Üniversitesi SaÄŸlık Bilimleri Enstitüsü).