ÖN ÇAPRAZ BAÄž NEDÄ°R?
Her yaÅŸtan spor yapan insan sayısının hızla artması nedeniyle diz baÄŸ yaralanma sıklığı da giderek artmaktadır. Diz ekleminin stabilitesini saÄŸlıyan 4 önemli baÄŸ (ön çapraz, arka çapraz, iç yan ve dış yan baÄŸlar) mevcuttur. Bu baÄŸlar uyluk kemiÄŸi (femur) ile bacak kemiÄŸi (tibia) ni birbirine baÄŸlar ve dizin ön-arka ve yanlara stabilitesini saÄŸlarlar.
Ön çapraz bag (ÖÇB) diz ekleminin içinde ve ortasında yer alan ve birbirini çaprazlayan iki baÄŸdan (ön ve arka çapraz baÄŸlar) biridir. Bacak kemiÄŸinin uyluk kemiÄŸine göre anormal bir ÅŸekilde öne doÄŸru yer deÄŸiÅŸtirmesini engelleyen en önemli yapıdır. Ön çapraz bağın kopması dizde en sık görülen ciddi baÄŸ yaralanmasıdır.
ÖN ÇAPRAZ BAÄž YARALANMALARI NASIL OLUÅžUR?
Ön çapraz baÄŸ yaralanmaları, genellikle sabit ayak üzerinde ani dönme hareketi sırasında ortaya çıkar. Sıklıkla sporcunun kendisinin yaptığı bir hareket sırasında olur. Daha nadiren dize gelen doÄŸrudan darbeler, trafik kazaları, yüksekten düÅŸme ve endüstriyel kazalar sonrasında ön çapraz baÄŸ yaralanmaları ortaya çıkabilir. Bu durumda, ön çapraz baÄŸ yaralanmalarına arka çapraz baÄŸ, yan baÄŸlar ve menisküslerin yaralanmaları da eklenebilir. Kadın sporcuların yapısal özelliklerinden dolayı ön çapraz baÄŸ yaralanmaları erkek sporculara göre daha sık görülür. EriÅŸkinlerde yaralanmalar bağın gövdesinden kopması ÅŸeklindeyken, çocuklarda yaralanma bağın kemiÄŸe yapıştığı yerden bir parça koparması ÅŸeklinde olabilir.
ÖN ÇAPRAZ BAÄž YARALANMALARI DAHA ÇOK KÄ°MLERDE GÖRÜLÜR?
Sporcularda çok fazla görülen ön çapraz baÄŸ yaralanmalarına, özellikle kadın sporcularda daha sık rastlanır. Kadın sporcularda görülme olasılığı erkeklere oranlara 4-8 kat daha fazladır. Daha çok ÅŸu sporları yapanlarda görülür:
Bu sporların en önemli ortak özellikleri; ani durma, yön ve hız deÄŸiÅŸtirme hareketlerini içeriyor olmalarıdır. BaÅŸta kadın sporcular olmak üzere, düÅŸmesi sorunlu sporcuların çok daha dikkatle klinik ve radyolojik muayeneden geçirilmesi gerekir.
KADIN SPORCULARDA NEDEN DAHA FAZLA GÖRÜLÜR?
Yapılan araÅŸtırmalarda kadın sporcuların erkek sporculara göre daha fazla ön çapraz baÄŸ yaralanması yaÅŸadığı göstermektedir. Kadınlarda erkeklere göre daha fazla ön çapraz baÄŸ yaralanmasının kesin nedeni bilinmemekle birlikte;
ÖN ÇAPRAZ BAÄž YARALANMALARINI NEDENLERÄ° NELERDÄ°R?
Çapraz baÄŸ ve ön çapraz baÄŸ yaralanmaları genellikle spor yaralanmaları olarak bilinmektedir. Ani dönüÅŸ, durma veya yön deÄŸiÅŸtirmeler sonucu diz üzerinde oluÅŸan stres çapraz baÄŸ ve ön çapraz baÄŸ yaralanmalarına neden olabilmektedir.
Daha çok futbol müsabakalarından aÅŸina olunan ön çapraz baÄŸ yaralanmaları, suni çim gibi uygun olmayan zeminlerde yapılan aktivitelerden de kaynaklanabilmektedir. Profesyonel futbolcuların zeminde kaymamak için kullandığı kramponların çim zemine saplanması sonrasında ani dönme hareketlerinde diz üzerinde oluÅŸan baskı ön çapraz baÄŸ yırtıkları yaÅŸanabilmektedir.
ÖN ÇAPRAZ BAÄž YARALANMALARININ BELÄ°RTÄ°LERÄ° NELERDÄ°R?
Ön çapraz baÄŸ yaralanması sırasında dizde ani bir kopma hissi ile birlikte ÅŸiddetli bir aÄŸrı ortaya çıkar. Bazı sporcular bağın kopma sesini duyabilirler ve sıklıkla yere düÅŸerler. Diz ekleminin içinde hızla geliÅŸen kanamaya baÄŸlı olarak ÅŸiÅŸlik meydan gelir. Sporcu genellikle spora devam edemez ve müsabakayı bırakmak zorunda kalır. AÄŸrı ve ÅŸiÅŸliÄŸe baÄŸlı olarak dizde hareket kısıtlılığı meydana gelir ve topallama ortaya çıkar. Bazı sporcular dizlerinin yerinden çıkıp girdiÄŸini hissedebilirler.
Birkaç gün-hafta içinde diz eklemindeki ÅŸiÅŸlik ve aÄŸrı azalır. Diz hareketleri kazanılır ve topallama kaybolur. Ancak bu sefer özellikle ani dönüÅŸlerde, ani yavaÅŸlama hareketi sırasında ve merdiven inerken dizde boÅŸluk ve emniyetsizlik hissi ortaya çıkar.
ÖN ÇAPRAZ BAÄž YARALANMASININ TEDAVÄ°SÄ° NEDÄ°R?
Tedavide takip edilecek yol ön çapraz baÄŸlarda yaÅŸanan yaralanmanın seviyesine baÄŸlıdır. Spora devam edecek aktif kiÅŸilerde ve özellikle genç yaÅŸtaki hastalarda ön çapraz baÄŸ yırtığının tedavi seçeneÄŸinin cerrahi olduÄŸu unutulmamalıdır. Ön çapraz baÄŸ yaralanması hastanın günlük hayatında önemli ÅŸikayetlere yol açmıyorsa ve kiÅŸi spordan uzak durmaya karar vermiÅŸse cerrahinin dışında tedavilere baÅŸvurulabilir.
Ön çapraz baÄŸ yaralanması ameliyatsız tedavi:
Dinlenme: Ön çapraz baÄŸ yaralanmalarında dizi dinlendirmek aÄŸrı ve ÅŸiÅŸliÄŸe iyi gelmektedir.
Buz tedavisi: Günde birkaç kez, 20-25 dakikayı geçmeyecek ÅŸekilde uygulanan buz terapisi olumlu sonuçlar verebilmektedir.
Bandaj: ÅžiÅŸlik ve aÄŸrılar için diz uygun bir bandaj ile sarılabilir.
Yükseklik: Dinlenme esnasında ÅŸiÅŸliÄŸi azaltmak için bacak yastık koyularak kalp seviyesinin üzerine kaldırılabilir.
Fizik Tedavi: Dizdeki ÅŸiÅŸlik ve aÄŸrıların azalmasıyla fizik tedavi baÅŸlanabilir. Özel egzersizlerle dize fonksiyon kazandırılırken dizi destekleyen kaslar güçlendirilir. Ön çapraz baÄŸ yaralanması yaÅŸamasına raÄŸmen aktif spor yapmayan kiÅŸiler ile ameliyatı önlemek veya geciktirmek isteyen hastalar fizik tedaviyle;
ÖN ÇAPRAZ BAÄž YARALANMASI CERRAHÄ° SONRASI FÄ°ZÄ°K TEDAVÄ°
Ortopedist, kiÅŸiye en uygun cerrahi yaklaşımı düÅŸünüp, en uygun gördüÄŸü seçeneÄŸi uygulama kararı verir. Cerrahi tedavi sonrası uygulanacak rehabilitasyon en az cerrahi kadar önemli bir basamaktır. Her ne kadar bu süreci belirleyen en önemli faktör cerrahi ameliyatın baÅŸarısı olsa da, iyi bir cerrahi sonrası rehabilitasyon yeterli uygulanmaz ise sporcuların performansı olumsuz etkilenebilir. Rehabilitasyon sürecinde kiÅŸi, ailesi, ameliyatı yapan hekim, rehabilitasyon programını oluÅŸturan fizik tedavi ve rehabilitasyon uzmanı ve fizyoterapistin uyumu çok önemlidir.
Ameliyat sonrası tedavi programınız ÅŸunları içerebilir:
HAZIRLAYAN: FZT.SALÄ°HA KURT